Φίοντορ Ντοστογιέφσκι, ο συγγραφέας που ανακάλυψε τους κόσμους της ψυχής. Η πολυτάραχη ζωή του και το εμβληματικό έργο του

Ο Φίοντορ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου (30 Οκτωβρίου σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο) 1821 στη Μόσχα και πέθανε στις 9 Φεβρουαρίου (28 Ιανουαρίου) 1881 στην Αγία Πετρούπολη. ‘Ήταν κορυφαίος Ρώσος μυθιστοριογράφος, γνωστός για την εμβάθυνση στην ανθρώπινη ψυχολογία και τα φιλοσοφικά/θρησκευτικά θέματα. 

Γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 1821 στη Μόσχα. Ο πατέρας του ήταν γιος κληρικού, και δεν ήταν αριστοκράτης. Σύμφωνα με την παράδοση της εποχής θα έπρεπε να γίνει και αυτός κληρικός, κατόρθωσε όμως να σπουδάσει ιατρική, έγινε στρατιωτικός γιατρός και με τη σταδιοδρομία του αυτή μπήκε στην κληρονομική αριστοκρατία. Φεύγοντας από τη στρατιωτική υπηρεσία τελείωσε την καριέρα του ως διευθυντής ενός πτωχοκομείου στη Μόσχα

 

Ο πατέρας του Ντοστογιέφσκι αγόρασε ένα μεγάλο αγρόκτημα με τρία χωριά και για να εξασφαλίσει την οικογένειά του και για να έχει πρόσβαση στην αριστοκρατία. Όταν ο νεαρός Φίοντορ έκλεισε τα 18 χρόνια, ο πατέρας του δολοφονήθηκε επειδή ήταν ιδιαίτερα μισητός από τους χωρικούς λόγω του σκληροτράχηλου και αυταρχικού του χαρακτήρα.

 

Ο Ντοστογιέφσκι πήγε οικότροφος σε δύο σχολεία στη Μόσχα, ένα από ένα από τα οποία γαλλικό. Όταν τέλειωσε το σχολείο συνέχισε τις σπουδές του στην Πετρούπολη σε κρατική στρατιωτική σχολή μηχανικών και για σύντομο χρονικό διάστημα άσκησε αυτό το επάγγελμα. Το 1843 αποχώρησε οριστικά από το επάγγελμα και έλαβε την απόφαση να ασχοληθεί αποκλειστικά με τη λογοτεχνία.

“Το ανθρώπινο γένος δεν δέχεται τους προφήτες του και τους θανατώνει, όμως οι άνθρωποι αγαπούν τους μάρτυρες και τιμούν εκείνους που οι ίδιοι βασάνισαν”

Η σύλληψη, η δίκη και η καταδίκη 

Τον Απρίλιο του 1849 ο Ντοστογιέφσκι συνελήφθη και πέρασε από έκτακτο στρατοδικείο. Η κατηγορία ήταν για συμμετοχή σε προδοτική συνωμοσία.

Ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας βρέθηκε μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα για τη συμμετοχή του στον Κύκλο Πετρασέβσκι. Ήταν ένας κύκλος λογοτεχνών και διανοούμενων που πρότεινε κοινωνικές μεταρρυθμίσεις, σε αντίθεση με την πολιτική του Τσάρου.

 

Ο συγγραφέας δήλωσε στην υπεράσπισή του, ότι αντιμετώπιζε τα επαναστατικά κείμενα ως λογοτεχνικά δημιουργήματα κι όχι ως πολιτικά. 

Τα λόγια του δεν έπεισαν τους δικαστές και ο Ντοστογέφσκι καταδικάστηκε σε θάνατο. Ευτυχώς για εκείνον, ο Τσάρος Νικόλαος Α’ φάνηκε μεγαλόψυχος και επέτρεψε στα μέλη του λογοτεχνικού κύκλου να ζήσουν.

Αμέσως μετά την παραλίγο εκτέλεση, ο Ντοστογέφσκι επέστρεψε στο κελί του και έγραψε στον αδερφό του την εξής επιστολή: 

«Όταν σκέφτομαι τη ζωή μου μέχρι τώρα και συνειδητοποιώ πόσο χρόνο σπατάλησα σε τιποτένια πράγματα, σε λάθη, σε τεμπελιά, στην αδυναμία να ζήσω. Όταν συνειδητοποιώ πόσο λίγο εκτίμησα τη ζωή, πόσες φορές πρόδωσα την καρδιά και την ψυχή μου – τότε η καρδιά μου ματώνει. Η ζωή είναι δώρο, η ζωή είναι ευτυχία, κάθε λεπτό μπορεί να γίνει μία αιωνιότητα ευτυχίας!

Δεν είμαι ούτε στενοχωρημένος, ούτε απογοητευμένος. Η ζωή είναι παντού, η ζωή είναι μέσα μας, όχι έξω από εμάς. Θα έχω ανθρώπους τριγύρω μου και το να είναι κανείς άνθρωπος μεταξύ ανθρώπων και να μην χάνει το κουράγιο του και να μην παραδίδει τα όπλα, ότι κι αν συμβεί – αυτό είναι η ζωή, αυτό είναι το καθήκον μας, τώρα το αντιλαμβάνομαι.

Αυτή η ιδέα έχει εισχωρήσει στη ζωή και στο αίμα μου.»

 

Ο Ντοστογέφσκι στα κάτεργα της Σιβηρίας

Η ποινή του μετατράπηκε τελικά σε τετραετή εξορία και καταναγκαστικά έργα στο Ομσκ. Ο συγγραφέας περιέγραψε τη ζωή στα κάτεργα της Σιβηρίας. 

«Το καλοκαίρι, ανυπόφορη κλεισούρα. Τον χειμώνα, αβάσταχτο κρύο. Όλα τα πατώματα ήταν σαπισμένα. Η βρωμά είχε πάχος τρία εκατοστά. Θα μπορούσε κανείς να γλιστρήσει και να πέσει… ήμασταν παστωμένοι σαν σαρδέλες σε βαρέλι… δεν υπήρχε χώρος να γυρίσεις. Από το σούρουπο μέχρι την αυγή, ήταν αδύνατο να μη φερθείς σαν γουρούνι… ψύλλοι, ψείρες και κατσαρίδες με το τσουβάλι…»

Παρά τις κακουχίες, ο Ντοστογέφσκι δεν έχασε το κουράγιο του. Παρηγορούσε τους υπόλοιπους φυλακισμένους στη Σιβηρία και κατάφερε να πείσει τον σύντροφό του, Ιβάν Γιαστρετζέμπσκι, να μην αυτοκτονήσει. 

Το αδάμαστο πνεύμα του ανησύχησε τους υπεύθυνους των φυλακών.

“Δεν θα φτάσεις ποτέ στον προορισμό σου αν σταματάς και ρίχνεις πέτρες σε κάθε σκυλί που γαβγίζει”.

Ο Ντοστογέφσκι χαρακτηρίστηκε ως «επικίνδυνος κατάδικος». Τα χέρια και τα πόδια του παρέμειναν αλυσοδεμένα, μέχρι την αποφυλάκισή του.

Του απαγόρευσαν να διαβάσει οτιδήποτε άλλο, πέρα από την Καινή Διαθήκη, που του είχαν δώσει.

Η υγεία του Ντοστογέφσκι ήταν ανέκαθεν ευαίσθητη και στη φυλακή ταλαιπωρήθηκε ακόμα περισσότερο.

 

Είχε συνέχεια κρίσεις επιληψίας, υπέφερε από αιμορροΐδες, είχε χάσει πάρα πολύ βάρος και καιγόταν στον πυρετό για μήνες.

Παρά τον κίνδυνο για τη ζωή του, ο συγγραφέας επιδίωκε να αρρωσταίνει, γιατί τότε τον μετέφεραν σε στρατιωτικά νοσοκομεία, όπου διάβαζε κρυφά εφημερίδες και βιβλία του Καρόλου Ντίκενς.

Αποφυλακίστηκε στις 14 Φεβρουαρίου του 1854. Το βιβλίο του «Αναμνήσεις από το Σπίτι των Πεθαμένων», που εκδόθηκε το 1861, είναι εμπνευσμένο από τις αναμνήσεις του στη Σιβηρία.

Ήταν το πρώτο βιβλίο, που περιέγραφε τις συνθήκες ζωής των καταδίκων στις ρώσικες φυλακές. Είχε κερδίσει από όσα του στέρησαν. Είχε κερδίσει τη δίψα για ζωή και δημιουργία.

Ο Φίοντορ Ντοστογιέφσκι πέθανε από πνευμονική αιμορραγία στις 9 Φεβρουαρίου 1881. Λίγο πριν πεθάνει είπε στην γυναίκα του: “Το ξέρω, θα πεθάνω σήμερα! Άναψε μια λαμπάδα, ‘Αννια, και δώσ`μου το Ευαγγέλιο”

Το Έργο του

• «Έγκλημα και Τιμωρία» (1866): Ψυχολογική μελέτη του εγκλήματος και της λύτρωσης (Ρασκόλνικοφ).
• «Ο Ηλίθιος» (1869): Η αναζήτηση της αγνότητας σε μια διεφθαρμένη κοινωνία.
• «Οι Δαιμονισμένοι» (1872): Πολιτικό μυθιστόρημα για τον μηδενισμό.
• «Αδελφοί Καραμάζοφ» (1880): Το magnum opus του, εξερευνά την πίστη, την ηθική και την ελεύθερη βούληση.
• «Σημειώσεις από το Υπόγειο» (1864): Θεωρείται θεμέλιο της υπαρξιστικής λογοτεχνίας. 

Έρωτες του Ντοστογιέφσκι

«Την αγαπώ ακόμη, την αγαπώ πολύ, δεν θα ήθελα όμως να την αγαπώ. ∆εν αξίζει μια τέτοια αγάπη. Την λυπάμαι γιατί προβλέπω ότι αιωνίως θα είναι δυστυχισμένη. Πουθενά δεν θα βρει ένα φίλο και την ευτυχία. Όποιος απαιτεί από τον άλλον τα πάντα, ενώ δεν αποδέχεται καμία ευθύνη, εκείνος ποτέ δεν πρόκειται να βρει την ευτυχία».

Ο πληγωμένος ερωτευμένος που γράφει αυτή την επιστολή, στις 19 Απριλίου 1865, είναι ο Ρώσος συγγραφέας Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Παραλήπτρια, η Σούσλοβα Ναντιέζντα Προκόβιεφνα, αδελφή της Απολλυναρίας Σούσλοβα, μεγάλου έρωτα του Ντοστογιέφσκι. Το περιοδικό «∆ιαβάζω» στο πρώτο τεύχος του 2007, το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 2 Ιανουαρίου, δημοσιεύει άγνωστες στην Ελλάδα επιστολές του Ντοστογιέφσκι προς «διάφορες γυναίκες οι οποίες άγγιξαν την καρδιά του» και άλλες προς ομοτέχνους του, σε μετάφραση και επιμέλεια ∆ημήτρη Τριανταφυλλίδη. Ο ίδιος άνθρωπος επιμελήθηκε την έκδοση «Το ημερολόγιο του συγγραφέα», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Αρμός». Κι αν μέχρι σήμερα γνωρίζαμε τα δημοφιλή του μυθιστορήματα –τον «Ηλίθιο», τους «Αδελφούς Καραμαζόφ», τους «∆αιμονισμένους»–, τα δύο νέα αναγνώσματα δίνουν μια πλήρη εικόνα για τις άγνωστες πτυχές και τις απόψεις του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα. Η «Κ» προδημοσιεύει σήμερα μερικές από τις ανέκδοτες επιστολές του.

«∆ρέσδη, 23 Απριλίου 1867,

Η κοινή μας εργασία κυλούσε εξαιρετικά. Στις 28 Νοεμβρίου το μυθιστόρημα “Ο παίκτης” (έχει ήδη εκδοθεί) ολοκληρώθηκε μέσα σε 24 ημέρες. Όταν τελείωσε το μυθιστόρημα, παρατήρησα πως η στενογράφος μου με αγαπάει ειλικρινά, αν και ποτέ δεν μου είπε ούτε μία λέξη γι’ αυτό, ενώ σ’ εμένα εκείνη άρεσε όλο και πιο πολύ. Έτσι, αφού μετά το θάνατο του αδελφού μου ένιωθα τρομερή μοναξιά και ζούσα πολύ δύσκολα, της πρότεινα να με παντρευτεί. Εκείνη συμφώνησε και μεις παντρευτήκαμε. Η διαφορά στα χρόνια (εκείνη είναι 20 κι εγώ 44) είναι τρομερή, αλλά εγώ ολοένα και πιο πολύ αρχίζω να πιστεύω ότι αυτή θα είναι ευτυχισμένη μαζί μου. Έχει καλή καρδιά και ξέρει να αγαπά», έγραφε για τη μετέπειτα σύζυγό του, Άννα Γκριγκόριεβνα Σνίτκινα, στην Απολλυναρία Σούσλοβα. Και στην ίδια επιστολή, λίγο μετά, προσθέτει: «Η Απολλυναρία είναι μεγάλη εγωίστρια. Ο εγωισμός και η φιλαυτία της είναι κολοσσιαίων διαστάσεων. Απαιτεί από τους ανθρώπους τα πάντα, την τελειότητα, δεν συγχωρεί την παραμικρή ατέλεια σε συνάρτηση με όλα τα άλλα αγαθά στοιχεία, η ίδια όμως απορρίπτει κάθε υποχρέωσή της, ακόμη και την πιο μικρή, απέναντι στους ανθρώπους. Με μέμφεται ότι μέχρι σήμερα δεν ήμουν άξιος της αγάπης της, παραπονιέται και με κατηγορεί αδιάκοπα, η ίδια όμως, το 1863, με προϋπάντησε στο Παρίσι με τη φράση: “Άργησες λίγο να έρθεις”, δηλαδή είχε αγαπήσει κάποιον άλλον, όταν πριν από δύο εβδομάδες μού έγραφε με θέρμη ότι με αγαπά. ∆εν την κατηγορώ που αγάπησε άλλον, αλλά για τις τέσσερις αυτές γραμμές, που μου έγραψε από το ξενοδοχείο με τη χυδαία φράση: “Άργησες λίγο να έρθεις”».

Και παρότι αρκετοί από τους βιογράφους του ισχυρίζονται ότι ο έρωτάς του με την Απολλυναρία συνεχίστηκε και μετά το γάμο του με την Άννα, η ερωτική του αμφιθυμία φαίνεται στην επόμενη επιστολή προς τη γυναίκα του Άννα:

«Γλυκέ μου άγγελε, σε χαιρετώ. […] Περιδιάβαινα την τεράστια, γεμάτη σύννεφα καπνού αίθουσα, που μύριζε μπίρα. Πόνεσε το κεφάλι μου και νευρίασα. Σε σκεφτόμουν συνέχεια και αναλογιζόμουν: γιατί άφησα την Άνια μου. Σκεφτόμουν συνέχεια κάποια πτυχή της καρδούλας σου και της ψυχούλας σου, και όλο αυτό το διάστημα, αρχής γενομένης από τον Οκτώβριο, κατάλαβα ότι δεν αξίζω να έχω στη ζωή μου έναν τέτοιο ολοκληρωμένο, φωτεινό, ευγενικό, όμορφο, αθώο άγγελο. Πού πηγαίνω; Ο Θεός σού έδωσε εμένα για να μη χαθεί το παραμικρό από τον πλούτο της ψυχής και της καρδιάς σου, αλλά, απεναντίας, ο πλούτος αυτός να αυξηθεί και να ανθίσει. Μου έδωσε εσένα ώστε να εξαγοράσω τις μεγάλες μου αμαρτίες, προστατεύοντας, καθοδηγώντας, φυλάσσοντας και σώζοντας εσένα από κάθε κακό», της έγραφε στις 5 Μαΐου 1867. Κι αν προς τους ομοτέχνους του αναφέρει μόνο θέματα που αφορούν τη λογοτεχνία και το περιοδικό «Εποχή», στις φίλες του δεν διστάζει να ομολογήσει και τις αδυναμίες του: «Έχετε γεια, αγαθότατη και αξιοσέβαστη Αλεξάνδρα Ιβάνοβνα. Μη με παρεξηγείτε με ένα τέτοιο, γεμάτο μουντζούρες, γραφικό χαρακτήρα. Πρώτον, ο γραφικός μου χαρακτήρας είναι το μοναδικό σημείο που μοιάζω με τον Ναπολέοντα και, δεύτερον, είμαι παντελώς ανίκανος να γράψω δύο γραμμές δίχως μουντζούρες», εξομολογούνταν στην ηθοποιό Αλεξάνδρα Ιβάνοβνα Σούμπερ, τον Μάιο του 1860.

Ντοστογιέφσκι, παίκτης και στη ζωή

«Να μελετήσω τους ανθρώπους – αυτός είναι ο πρώτος μου στόχος και φιλοδοξία»! Σ’ αυτή τη φράση του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, του συγγραφέα που ένιωσε «τη δίψα της ψυχής της ανθρωπότητας», όπως ο ίδιος είπε στο τέλος της ζωής του, συμπυκνώνεται η οπτική με την οποία ο Ντοστογιέφσκι προσέγγισε τα πάθη των ανθρώπων, τις αναζητήσεις τους, τις ελπίδες τους, τη δύναμη της ψυχής τους, τελικά. Άνθρωπος με έντονα πάθη ο ίδιος, ζούσε κάθε στιγμή μέχρι το μεδούλι. Ερωτεύτηκε, εξορίστηκε, φυλακίστηκε, έφτασε μέχρι το ικρίωμα για να ακούσει τη μετατροπή της ποινής του την τελευταία στιγμή, αγάπησε τον τζόγο, και βασανίστηκε σ’ όλη του τη ζωή από ασθένειες, σωματικές και ψυχικές. Μόνη του διέξοδος η γραφή. Και την υπηρέτησε με αφοσίωση, δίνοντας αριστουργήματα. Αυτή την περιπετειώδη ζωή, στη Ρωσία και στην Ευρώπη των μέσων του 19ου αιώνα, παρακολουθεί ο βιογράφος του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ο κριτικός και θεωρητικός της λογοτεχνίας Λεονίντ Πετρόβιτς Γκρόσμαν. Ο Γκρόσμαν γεννήθηκε το 1888 και είχε την τύχη να γνωρίσει προσωπικά όχι μόνο την τελευταία σύζυγο και τα παιδιά του Ντοστογιέφσκι, αλλά και πολλούς ανθρώπους από το περιβάλλον του. Έκανε μια πολύχρονη έρευνα σε αρχεία, είχε προσωπικές συνομιλίες και, τελικά, το 1962 κατάφερε να δώσει την πρώτη πλήρη βιογραφία του μεγάλου Ρώσου συγγραφέα, αναπαριστώντας συναρπαστικά όλη τη διαδικασία της γραφής αλλά και όλες τις μεταπτώσεις που είχε η ζωή του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Τις επόμενες μέρες θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις «Αρμός» αυτή η πολυσέλιδη καταγραφή μιας πλούσιας ζωής. Η «Κ» έκανε μια πρώτη ανάγνωση αυτής της βιογραφίας και προδημοσιεύει μερικά αποσπάσματα.

Please follow and like us:

678

124

20