Ο Κωστής Παλαμάς ήταν ποιητής, πεζογράφος, διηγηματογράφος και ιστορικός. Υπήρξε, επίσης, θεατρικός συγγραφέας, κριτικός λογοτεχνίας και δημοσιογράφος. Αναγνωρίστηκε ως υποστηρικτής και πρωτοπόρος της Νέας Αθηναϊκής Σχολής, μαζί με τους φίλους και μετέπειτα συνεργάτες του, Νίκο Καμπά και Γεώργιο Δροσίνη, και αποτέλεσε κεντρική μορφή της λογοτεχνικής γενιάς του 1880, ενώ μέχρι και σήμερα θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες ποιητές.
Γεννήθηκε στις 13 Ιανουαρίου 1859 στη μεγαλύτερη πόλη της Πελοποννήσου, την Πάτρα. Οι γονείς του είχαν και οι δύο καταγωγή από το Μεσολόγγι. Η οικογένειά του κατείχε σημαντική θέση στην ιστορία του Μεσολογγίου, καθώς είχε αναδείξει σπουδαίες προσωπικότητες με το πέρας των εποχών. Ο πατέρας του, Μιχαήλ Παλαμάς, ήταν δικαστικός στο επάγγελμα και προερχόταν από οικογένεια λογίων με αξιόλογη πνευματική και θρησκευτική καλλιέργεια. Ο προπάππος του, Παναγιώτης Παλαμάς, είχε ιδρύσει την «Παλαμαία Σχολή» και ο παππούς του, Ιωάννης, είχε διδάξει στην Πατριαρχική Ακαδημία της Κωνσταντινούπολης.
Σε ηλικία μόλις έξι ετών, ο ποιητής έμεινε ορφανός, καθώς έχασε και τους δυο γονείς του. Το 1864, πέθανε πρώτα η μητέρα του, Πηνελόπη, από πρόωρο τοκετό, ενώ λίγους μήνες αργότερα ακολούθησε και ο θάνατος του πατέρα του, Μιχαήλ. Η επιμέλεια των παιδιών ανατέθηκε τότε σε στενούς συγγενείς τους. Τον μικρότερο αδερφό του ανέλαβε η αδελφή της μητέρας τους, ενώ εκείνον και τον μεγαλύτερο αδελφό του, ο θείος τους. Έτσι, το 1867, μεταφέρεται στο Μεσολόγγι, όπου και περνά τα επόμενα οκτώ χρόνια της ζωής του. Τα παιδικά του χρόνια θα μπορούσε κανείς να τα χαρακτηρίσει μελαγχολικά, καθώς το κλίμα που επικρατούσε μετά τον θάνατο των γονιών του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως καταθλιπτικό. Αυτό επηρέασε ιδιαίτερα την ευαίσθητη ψυχή του, όπως φαίνεται και από μελλοντικά του ποιήματα.
Το 1875, έφυγε από το Μεσολόγγι και εγκαταστάθηκε στην Αθήνα για σπουδές. Γράφτηκε στη Νομική Σχολή Αθηνών, την οποία όμως λίγο αργότερα εγκατέλειψε, για να αφοσιωθεί ολότελα σε αυτό που αγαπούσε περισσότερο από όλα: τη λογοτεχνία. Άλλωστε, ήταν φανερή η κλίση του στην ποίηση, καθώς ο ίδιος σε ηλικία εννέα ετών μελετούσε Έλληνες και ξένους ποιητές. Μάλιστα, το 1868, μιμούμενος τα πρότυπα της εποχής του έγραψε το πρώτο του ποίημα, το οποίο και ονόμασε «ποίημα για γέλια».
Από το 1875, ξεκίνησε να δημοσιεύει σε περιοδικά και εφημερίδες διάφορα ποιήματά του, αλλά και κριτικές και χρονογραφήματα. Το 1876, ο ίδιος αποφάσισε να υποβάλει στον Βουτσιναίο διαγωνισμό ποίησης την συλλογή Ερώτων Έπη, η οποία και απορρίφθηκε. Παρόλα αυτά, το 1886 τύπωσε την πρώτη του ποιητική συλλογή με τίτλο Τραγούδια της Πατρίδος μου, η οποία ήταν γραμμένη στη δημοτική γλώσσα, υποστηρίζοντας φανερά τη μέθοδο γραφής της Νέας Ακαδημαϊκής Σχολής.
Στις 27 Δεκεμβρίου 1887, παντρεύτηκε την τότε σύντροφο και μετέπειτα σύζυγό του, Μαρία Βάλβη, η οποίος ήταν γόνος πολιτικής οικογένειας του Μεσολογγίου και υπήρξε το στήριγμά του καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Τη δεκαετία του 1890, το ζευγάρι απέκτησε τρία παιδιά: τη Ναυσικά, τον Λέανδρο και τον Άλκη. Η ανιδιοτελής αγάπη που έτρεφε ο Παλαμάς για τη σύζυγο και μητέρα των παιδιών του τον ώθησε στη δημοσίευση ενός έργου που ονομάστηκε «Ύμνος εις την Αθηνάν», το οποίο ήταν αφιερωμένο σε εκείνη. Και ενώ όλα κυλούσαν ομαλά, μια αιφνίδια ασθένεια δεν άργησε να επισκιάσει την οικογένεια Παλαμά. Στις αρχές του 1898, ο μικρός Άλκης αρρώστησε και μεταφέρθηκε εσπευσμένα στο νοσοκομείο. Οι γιατροί αδυνατούσαν να βγάλουν κάποια διάγνωση, με αποτέλεσμα στις 24 Φεβρουαρίου 1898 να αφήσει την τελευταία του πνοή. Προς τιμήν του γιου του, που κατέληξε σε ηλικία μόλις τεσσάρων ετών, δημοσίευσε την ποιητική συλλογή Ο Τάφος.
Στις 15 Δεκεμβρίου 1897, ως ένδειξη τιμής για το τεράστιο αυτό ποιητικό του έργο, διορίστηκε γραμματέας του Πανεπιστημίου Αθηνών, απ’ όπου και αποχώρησε το 1928. Για χάρη του δημοτικισμού, που τόσο ακράδαντα υποστήριζε, βρέθηκε πολλές φορές στο επίκεντρο επιθέσεων. Ακόμα, λόγω της «αρετής» του, όπως ο ίδιος αποκαλούσε τον δημοτικισμό, υπέστη μια σειρά από διώξεις και για ένα χρονικό διάστημα απολύθηκε, καθώς ως Γραμματέας του Πανεπιστημίου ήταν υποχρεωμένος να χρησιμοποιεί εγγράφως αυστηρά την καθαρεύουσα. Από το 1926 αποτέλεσε βασικό μέλος της Ακαδημίας των Αθηνών, της οποίας κλήθηκε να αναλάβει την προεδρία το 1930.
Μερικά από τα πιο γνωστά του ποιήματα είναι το «Ίαμβοι και ανάπαιστοι» (1897), «Η ασάλευτη ζωή» (1904), και «Η φλογέρα του Βασιλιά» (1910). Αξίζει να σημειωθεί πως το 1918, τού απονεμήθηκε το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων και το 1896, έγραψε τους στίχους του Ύμνου των Ολυμπιακών Αγώνων. Το 1934, μάλιστα, ήταν υποψήφιος για το Νόμπελ Λογοτεχνίας.
Απεβίωσε στις 27 Φεβρουαρίου 1943, σαράντα μέρες μετά τον θάνατο της συζύγου του, έπειτα από σοβαρή ασθένεια. Η κηδεία του ποιητή έμεινε στην ιστορία, καθώς ο θρήνος χιλιάδων ανθρώπων, οι οποίοι τον συνόδευαν στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, ψάλλοντάς του τον Εθνικό Ύμνο, καθήλωσε τους Γερμανούς κατακτητές.
Ο Κωστής Παλαμάς άφησε το δικό του στίγμα στον κόσμο των γραμμάτων, δημιουργώντας μια νέα εποχή στην τέχνη της Λογοτεχνίας. Ο ποιητικός του οίστρος ενέπνευσε και επηρέασε σημαντικά τη γραφή των νέων και δίκαια κατέχει έως και σήμερα τον τίτλο του δεύτερου εθνικού μας ποιητή, μετά τον Διονύσιο Σολωμό.
Οι ερωτικές σχέσεις του Παλαμά με νεαρές θαυμάστριες και τα γράμματα προς τις “Μούσες” του. Η στάση της συζύγου του. Ο τρυφερός έρωτας του Κωστή Παλαμά για τη νεαρή Ραχήλ.
“Πώς ήθελα να πεθάνω και πώς ήθελα να αναστηθώ στη χώρα των πνευμάτων μαζί σου”.
Τα Χριστούγεννα του 1921, ο Κωστής Παλαμάς ήταν 62 χρόνων. Ήταν ήδη ένας γνωστός και καταξιωμένος ποιητής, παντρεμένος για 34 χρόνια με τη Μαρία Βάλβη, με την οποία είχε αποκτήσει και τρία παιδιά.
Η Ελένη Κορτζά τα Χριστούγεννα του 1921, είχε κλείσει τα 20. Ήταν όμορφη, τρυφερή και μελαγχολική. Έπασχε από φυματίωση και η γνώση της ασθένειας, της είχε προσφέρει μία ωριμότητα και μία ευαισθησία σπάνια για κάποια τόσο νέα.
Γνωρίστηκαν στο σπίτι του ανιψιού του Παλαμά, Χρήστου Ξανθόπουλου. Η Κορτζά εντυπωσιάσε τον ποιητή με την καλλιέργεια και τις γνώσεις της. Για αρκετό καιρό, συνήθιζαν να συναντιούνται στο σπίτι του του Ξανθόπουλου, ο οποίος οργάνωνε λογοτεχνικές βραδιές, ίσως για να δώσει ένα “κάλυμμα” στις συναντήσεις τους.
Αργότερα, όμως, η Ελένη άρχισε να επισκέπτεται τον Παλαμά στο σπίτι του, όπου περνούσαν ατελείωτες ώρες στο “Κελί”, όπως αποκαλούσαν το γραφείο του.
Τα γράμματα στη Ραχήλ.
Λόγω της ασθένειας της Ελένης, υπήρχαν περίοδοι που οι δυο τους δεν μπορούσαν να συναντηθούν. Τότε ξεκίνησαν να αλληλογραφούν και από αυτά τα γράμματα γνωρίζουμε την ύπαρξη της νεαρής, που “μάγεψε” τον μεγάλο ποιητή.
Στα γράμματα δεν έγραφαν σχεδόν ποτέ προσφωνήσεις, κάτι που δεν συνηθιζόταν εκείνο τον καιρό, όπου η αλληλογραφία ακολουθούσε πολύ συγκεκριμένους κανόνες. Όσες φορές ο Παλαμάς είχε γράψει κάποια προς την αγαπημένη του Ελένη, δεν την είχε αποκαλέσει με το πραγματικό όνομά της. Για εκείνον ήταν η “Ραχήλ” ή η “Chere Clarte”, δηλαδή “αγαπημένη λάμψη”.
“Αν ποτέ γράφοντάς σας σε κάποια σας απουσία, μου ερχόταν έξαφνα η όρεξη να παραβώ τον κανόνα που ακολουθούμε οι δυο, μη προτάσσοντας τίτλους στα γράμματα και προσφωνήσεις, θα σας προσφωνούσα απλούστατα : Chere Clarte. Αξίζει κανείς για τέτοια ωραία, εγκάρδια, εκφραστική φρασούλα, να παραβαίνει τον κανόνα”.
Τα γράμματα του ποιητή προς την νεαρή, δείχνουν ότι ο Παλαμάς έτρεφε πολύ έντονα συναισθήματα για την κοπέλα, αλλά δεν είναι ξεκάθαρο αν η σχέση τους παρέμεινε πλατωνική ή αν υπήρξε και ερωτική σχέση.
Με τα χρόνια, τα γράμματα του Παλαμά γίνονταν όλο και πιο προσωπικά. Φαίνεται πως η Ελένη ήταν ένα άτομο, στο οποίο μπορούσε να εκμυστηρευτεί τα πάντα. Οι επιστολές του έμοιαζαν με προσωπικό , το οποίο εμπιστεύτηκε μόνο στην αγαπημένη “Ραχήλ”.
Το τελευταίο γράμμα που διασώθηκε, είναι από τον Αύγουστο του 1935. Η Ελένη αναγκάστηκε να ακολουθήσει τον πατέρα της, ο οποίος ήταν Στρατηγός, στην Αίγυπτο και αργότερα στη Νότια Αφρική. Ο ποιητής πέθανε στις 27 Φεβρουαρίου του 1943, στην Αθήνα. Δεκαοχτώ μέρες πριν, είχε πεθάνει και η σύζυγός του, Μαρία.
Η κηδεία του έγινε στις 28 Φεβρουαρίου, στο Α’ Νεκροταφείο Αθηνών. Χιλιάδες άνθρωποι ακολούθησαν τη σορό του μέχρι το νεκροταφείο. Μέσα σε λίγη ώρα, η κηδεία είχε μετατραπεί σε αντι-κατοχική διαδήλωση όπου όλοι οι παρευρισκόμενοι τραγουδούσαν με μια φωνή τον Εθνικό Ύμνο.
Ήταν τέτοιος ο σεβασμός που έτρεφε όλος ο κόσμος για τον ποιητή, που ακόμα και ο Χίτλερ έστειλε στεφάνι στην κηδεία του, απευθείας απ’ το Βερολίνο.
Η “Ραχήλ” επέστρεψε στην Ελλάδα το 1944 και δεν πρόλαβε να πει το τελευταίο αντίο στον ποιητή. Ίσως, όμως, να ήξερε ότι η τελευταία του σκέψη ήταν για εκείνη.
Απόσπασμα από τα γράμματα του Παλαμά προς τη “Ραχήλ”
“Επέρασα μια νύχτα, τη νύχτα της Δευτέρας προς την Τρίτη, με το λυρικό, το μεθυστικό πυρετό της ενθύμησής σου. Το δειλινό της Δευτέρας μου το εξακολούθησε και μου το συμπλήρωσε η νύχτα ίσα με τα ξημερώματα της Τρίτης, με όλη την αχαλίνωτη ελευθερία της φαντασίας, με όλη την ωραία, την ηδονόπαθη, τη λογική, τη βαθυστόχαστη, την τρομαχτική, ην εντατική ασυναρτησία του ονείρου (…)
Μα πως μου παρουσιάζοσουν εσύ, όνειρο του ονείρου μου, είναι αδύνατο να σου παραστήσω. Δε με βοηθά η σκέψη μου, ούτε η γλώσσα μου, ούτε η πέννα μου (…) Πώς ήθελα να πεθάνω και πώς ήθελα να αναστηθώ στη χώρα των πνευμάτων μαζί σου για να πραγματοποιηθεί μια για πάντα το όνειρο το άλλο, το όνειρο που ξέρεις από τους στίχους των τραγουδιών της Ραχήλ (…)
Έτσι τη νύχτα αυτή την τόσο αλλόκοτη, ανέκφραστη και ωραία της αϋπνίας μου έπεφτα, μια δυο τρεις δέκα φορές στα πόδια σου, φεγγόβολα, σαν όλο το κορμί σου…
Συγχώρησε τον ποιητή που όσο προχωρούν τα που όσο προχωρούν τα χρόνια του, τόσο περισσότερη νύχτα έχει, μα και περισσότερο φως.
Chere et divine Clarte, πεθαίνω για σένα”.
Τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του, ο Κωστής Παλαμάς ήρθε κοντά με αρκετές νεαρές κοπέλες. Οι “μούσες” του, όπως τις αποκαλούσε ο ηλικιωμένος ποιητής, και οι ερωτικές επιστολές που αντάλλασσε μαζί τους, αποτελούν μεγάλο κομμάτι του συγγραφικού του έργου.
Λιλή Πατρικίου-Ιακωβίδη, Μελισσάνθη, Άρτεμις Ρέσσου, Λιλή Ζηρίνη, Στέλλα Διαλέτη, Ελενίτσα Κορτζά (ή Ραχήλ) είναι μερικές από τις παραλήπτριες των ερωτικών γραμμάτων που γνωρίζουμε. Πρόκειται ως επί το πλείστον για νεαρά μορφωμένα κορίτσια, που λάτρευαν την ποίησή του.
Κάποιες τον προσέγγιζαν για να του ζητήσουν συμβουλές καθώς ήθελαν να ασχοληθούν με τη λογοτεχνία, άλλες απλώς για να του εκφράσουν τον θαυμασμό τους.
Τολμηρές επιστολές
Πολλές από τις κοπέλες με τις οποίες ανέπτυξε μία σταθερή επικοινωνία είχαν κλονισμένη ψυχική ή και σωματική υγεία. Ο ψυχισμός τους ήταν εύθραυστος και γοητεύονταν από το ενδιαφέρον που τους έδειχνε ο μεγάλος λογοτέχνης. Η Ραχήλ έπασχε από φυματίωση. Το ίδιο και η Στέλλα, που εν τέλει πέθανε πριν κλείσει τα 30.
Η σχέση που ανέπτυξαν με τον Κωστή Παλαμά δεν περιορίστηκε σε πλατωνικά ρομαντικά στιχάκια. Οι συναντήσεις στο γραφείο του, στην οδό Ασκληπιού 3 ήταν συχνές. Αλλά και το περιεχόμενο των γραμμάτων ήταν πολύ τολμηρό για τα δεδομένα της εποχής.
Η ερωτική ποίηση του Παλαμά ήταν αντισυμβατική. Τα ρομαντικά στοιχεία εναλλάσσονταν με τα σαρκολατρικά, ενώ φαίνεται να ταυτιζόταν με τη φροϋδική θεωρία που ανάγει τη σεξουαλική ενόρμηση του ατόμου στην πιο σημαντική ανάγκη του.
Έγραφε στη Στέλλα:”
Είμαι εγωιστής, είμαι απαιτητικός. Θέλω, εγώ, ο περασμένος να περάσεις και εσύ μαζί μου. Θέλω να προσκυνήσω τα γόνατά σου να σου προσκυνήσω τα χέρια σου, την όψη σου, τα πόδια σου, να συρθώ, να ολολήξω, να βουβαθώ, να σε αισθανθώ κοντά μου. Μα πολύ κοντά σου, να σε σφίξω, να σε προσκυνήσω και να σβήσω. Είμαι μόνος και με αφήνεις, μα δεν σε αφήνω εγώ.
Στίχοι αφιερωμένοι στη Στέλλα:
Έλα μου Στέλλα μου Στάσου κοντά μου
Μύρωσε, πύρωσε την αγκαλιά μου
Άστρο μου κάστρο μου γύρω μου στήσου
Τρέμω κρέμομαι πλάι μιας αβύσσου
Έλα εδώ τραγουδώ και ο ουρανός όλος άπειρος πάπυρος ακτινοβόλος
Είσαι εσύ μία χρυσή μέσα μου, εμπρός μου
Λύρα μου μοίρα μου εσύ ουρανός μου.
Το ποίημα “Χορός” είναι αφιερωμένο στην Αρτέμιδα:
—Σιωπηλό το σώμα σου ύμνος ιερός
προς τη θρησκεία και του φτερού και του δεσμού,
Χαριτωμένη!
Χόρευαν όλα γύρω σου από σε μ’ εσένα,
τ’ άνθη που μας τα ράντιζε το ευγενικό σου χέρι,
το κυματάκι πέρα εκεί το βραδιανό,
κάποια τραγούδια στου ποιητή τη θύμηση φερμένα·
και ο λόγος ο σαιξπηρικός
τη φαντασία του χάιδευε σαν Άριελ μαγικός:
—Καλή μου, όταν γεννήθηκες, χόρευεν ένα αστέρι στον ουρανό
Οικογενειακές ρήξεις
Οι νεαρές “μούσες” του Παλαμά δεν αποτελούσαν μυστικό. Η γυναίκα του, Μαρία Βάλβη και η κόρη του, Ναυσικά, γνώριζαν για τις ερωτικές του περιπέτειες. Άλλωστε, πολλές από τις είχε γνωρίσει σε κοσμικές εκδηλώσεις και οικογενειακά τραπέζια.
Παρόλα αυτά, οι οικείοι του παρέμεναν ανέκαθεν υποστηρικτικοί.
Η σχέση του με τις κοπέλες ήταν μία στενάχωρη έως ντροπιαστική κατάσταση για εκείνους. Ταυτόχρονα όμως καταλάβαιναν ότι οι “μούσες” προσέφεραν δημιουργικότητα και κίνητρο στον ποιητή.
Ακόμα κι όταν μία από τις “περιπέτειές” του με την ποιήτρια Θεώνη Δρακοπούλου κινδύνεψε να τον οδηγήσει στα άκρα, ότανθέλησαν να αυτοκτονήσουν από την Ακρόπολη, η Μαρία Βάλβη δεν τον εγκατέλειψε. Έμεινε μαζί του μέχρι το τέλος. Είναι χαρακτηριστικό ότι απεβίωσαν με 18 μέρες διαφορά.
Η Μαρία Βάλβη “έφυγε” στις 9 Φεβρουαρίου του 1943 και ο Παλαμάς στις στις 27. Πολλές από τις ερωτικές επιστολές, είδαν το φως της δημοσιότητας πολλά χρόνια μετά το θάνατο του ποιητή. Υπολογίζεται ότι τουλάχιστον οι μισές έχουν χαθεί. Οι γονείς των κοριτσιών δεν ενέκριναν την αλληλογραφία και συχνά την κατέστρεφαν
678
124
20