Στα Γιάννενα του χειμώνα του 1801, μια νύχτα μένει στην ιστορία ως μία από τις πιο σκοτεινές της Ηπείρου. Η κυρά Φροσύνη και άλλες 17 γυναίκες οδηγούνται σε εκτέλεση δια πνιγμού, με εντολή του Αλή Πασά Τεπελενλή, σε μια πράξη που με σημερινούς όρους θα περιγραφόταν ως μαζική γυναικοκτονία, «ντυμένη» με κατηγορίες περί «ανηθικότητας».
Ως Οθωμανός διοικητής, ο Αλή Πασάς κυβερνά τα Ιωάννινα καλλιεργώντας ένα κλίμα όπου ο φόβος, η δημόσια διαπόμπευση και οι παραδειγματικές τιμωρίες λειτουργούν ως μηχανισμός ελέγχου. Την εποχή εκείνη, τα Γιάννενα είναι εμπορικό και πνευματικό κέντρο, με ισχυρούς χριστιανικούς κύκλους, εύπορους εμπόρους, ανθρώπους των γραμμάτων, αλλά και έντονες κοινωνικές ιεραρχίες.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον τοποθετείται η Ευφροσύνη Βασιλείου. Η κυρά Φροσύνη, όπως είναι γνωστή στην τοπική κοινωνία, είναι Γιαννιώτισσα της τοπικής αριστοκρατίας, παντρεμένη με τον έμπορο και πρόκριτο Δημήτριο Βασιλείου, μητέρα δύο παιδιών, με δεσμούς με την εκκλησιαστική ηγεσία της πόλης, καθώς αναφέρεται ως ανιψιά του μητροπολίτη Γαβριήλ.
Η κινηματογραφική σύλληψη και η εκτέλεση στη λίμνη Παμβώτιδας
Στις 10 Ιανουαρίου 1801, ο Αλή Πασάς επισκέπτεται τον Νικόλαο Γιάγκα, τρώει σαν να μη συμβαίνει τίποτα και στο τέλος ζητά από τη σύζυγο του οικοδεσπότη να καλέσει γυναίκες στο σπίτι. Παράλληλα, πηγαίνει στο σπίτι της κυρά Φροσύνης και ζητά τη σύλληψή της. Εκείνη τη στιγμή, κατά μία αφήγηση, φέρεται να του είπε «Δεν ντρέπεσαι να μπαίνεις νύχτα;» και εκείνος της απάντησε «Μη φοβάσαι, μπιρό μου, μόνο ντύσου καλά να μην κρυώσεις», μια ειρωνία που ίσως φανερώνει και μία προσωπική βεντέτα.
Τη νύχτα της 11ης Ιανουαρίου 1801 οι γυναίκες οδηγούνται στην παγωμένη λίμνη και πνίγονται. Οι λεπτομέρειες διαφέρουν από αφήγηση σε αφήγηση. Σε μια διαδεδομένη περιγραφή αναφέρεται ότι ράφτηκαν σε σάκους και ρίχτηκαν στη λίμνη από βάρκα, ώστε να μη στηθεί δημόσια σκηνή, με κραυγές ή συγκέντρωση πλήθους. Σε μία άλλη αφήγηση, μία από τις συλληφθείσες φέρεται να αποφυλακίζεται και να γλιτώνει την εκτέλεση, επειδή ο άνδρας της το ζήτησε ως χάρη από τον Αλή Πασά, απαντώντας «ναι» όταν ρωτήθηκε αν είναι διατεθειμένος να ζει με μία πόρνη.
Κατά τα άλλα όμως δεν φαίνεται να υπήρξε κάποια μεγάλη αντίδραση, ίσως γιατί κανείς δεν περίμενε μια τέτοια τραγική εξέλιξη, ίσως από φόβο στον Αλή Πασά, ίσως και λόγω του κοινωνικού στίγματος που κουβαλά η «ηθική» αιτιολόγηση.
Πάντως ένας από τους Δήμιους αργότερα θα δηλώσει ότι έχει δει πολλά βασανιστήρια αλλά ποτέ δεν θα ξεχνούσε τα πρόσωπα των γυναικών στο νερό, τα οποία έβλεπε πολλές νύχτες στους εφιάλτες του.
Τα κίνητρα και το παρασκήνιο
Οι εκδοχές για το κίνητρο είναι πολλές. Ένα από τα πιο γνωστά σενάρια θέλει την κυρά Φροσύνη να συνδέεται ερωτικά με τον Μουχτάρ Πασά, γιο του Αλή Πασά, μεταφέροντας την υπόθεση στο εσωτερικό της πασαδικής οικογένειας. Κάποιες εκδοχές κάνουν λόγο και για ένα δαχτυλίδι που φέρεται να της χάρισε, ενώ ανήκε στη σύζυγό του. Όταν εκείνη το αντιλήφθηκε, απευθύνθηκε στον πεθερό της για να ληφθούν δραστικά μέτρα.
Μία άλλη εξήγηση εστιάζει σε πολιτικούς λόγους, ενώ μια λιγότερο διαδεδομένη εκδοχή μιλά για ερωτική επιθυμία του ίδιου του Αλή Πασά προς την Ευφροσύνη, χωρίς ανταπόκριση. Άλλες αφηγήσεις αναφέρονται σε ζήλια, ανταγωνισμούς και πιέσεις μέσα από τον κύκλο της εξουσίας.
Το πιθανότερο, ωστόσο, είναι ότι επρόκειτο για συνειδητή επιλογή παραδειγματισμού. Σε μια κοινωνία οικονομικά και πνευματικά ακμάζουσα, όπως τα Γιάννενα της εποχής, οι γυναίκες φαίνεται να διεκδικούν μεγαλύτερα περιθώρια ελευθερίας. Έτσι, ο Αλή Πασάς προκειμένου να επαναφέρει την κοινωνία στον συντηρητισμό της, χρησιμοποιεί την επίδειξη ισχύος ως μήνυμα. Ο πνιγμός στη λίμνη 18 γυναικών δεν είναι απλώς τιμωρία. Είναι προειδοποίηση για το πού μπορεί να φτάσει η εξουσία όταν το θελήσει.
Η μνήμη της Φροσύνης και οι «άλλες 17»
Η κυρά Φροσύνη πέρασε στη μνήμη ως σύμβολο και έγινε θρύλος, δημοτικό τραγούδι, βιβλίο, όπερα, ταινία. Οι άλλες 17 γυναίκες, όμως, χάθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά πίσω από το όνομά της, σαν να ήταν «παράπλευρες απώλειες» μιας ιστορίας που βολεύει να προσωποποιείται. Ωστόσο και οι 18 γυναίκες υπήρξαν θύματα μιας συντονισμένης επίδειξης ισχύος της οθωμανικής εξουσίας που χρησιμοποίησε την «ηθική» ως άλλοθι, σε μια εποχή που ο φόβος και ο κοινωνικός συντηρητισμός έκαναν την «ανηθικότητα» εύχρηστο εργαλείο στοχοποίησης.
_____
Γίνετε μέλος της ομάδας μας “Βιβλίων Ορίζοντες” στο facebook πατώντας το παρακάτω σύνδεσμο
Επιμέλεια άρθρου για τους “Βιβλίων Ορίζοντες” : Καλλιόπη Γιακουμή- Κουγιώνη
678
124
20