~ Ο σπουδαίος Ιταλός συγγραφέας Ουμπέρτο Έκο
✒️ Ο Ουμπέρτο Έκο γεννήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 1932 στην πόλη Alessandria, στο Piedmont της βόρειας Ιταλίας και μεγάλωσε εν μέσω της εξάπλωση του φασισμού και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
✒️ Ο πατέρας του τον προέτρεψε να γίνει δικηγόρος, αλλά εκείνος φοίτησε στο Πανεπιστήμιο του Τορίνο καθώς αγαπούσε τη φιλοσοφία και την αισθητική. Έχοντας ως σημείο αφετηρίας τους κλασικούς: τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Καντ, τελικά τον κέρδισε το πάθος του για τον μεσαίωνα και στράφηκε στον Θωμά Ακινάτη, στον οποίο αφιέρωσε τη διατριβή του. Μετά την αποφοίτησή του, ο Έκο εργάστηκε στον κρατικό ραδιοφωνικό σταθμό RAI, παράγοντας μια ποικιλία πολιτιστικών προγραμμάτων.
✒️ Το ακαδημαϊκό του ενδιαφέρον άρχισε να στρέφεται στις πολιτιστικές μελέτες και άρχισε να ερευνά τον ρόλο της γλώσσας και της λογοτεχνίας στην κοινωνία, καθώς και την επίδραση της κοινωνίας στη λογοτεχνία και τη γλώσσα. Έως το τέλος του 1970, ο Έκο ανέπτυξε τη δική του θεωρία στη σημειολογία και κατέστη ο «πατέρας» της σημειωτικής, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα.
Τέλος, ο πολυβραβευμένος Ουμπέρτο Έκο αφιερώθηκε στη συγγραφή μυθιστορημάτων, που αξίζει να αποτελέσουν μέρη της βιβλιοθήκης όλων μας. Εξ αυτών είναι Το όνομα του Ρόδου, Το εκκρεμές του Φουκώ, Το Νησί της Προηγούμενης Μέρας, Μπαουντολίνο, Η Μυστηριώδης Φλόγα της Βασίλισσας Λοάνα, Το Κοιμητήριο της Πράγας, Φύλλο Μηδέν, Χρονικά μίας Ρευστής Κοινωνίας, τα οποία έχουν γραφτεί από το έτος 1980 έως και το 2016, τη χρονιά που έχασε τη μάχη για τη ζωή.
Ο Ουμπέρτο Έκο πέθανε στις 19 Φεβρουαρίου 2016 στο Μιλάνο, σε ηλικία 84 ετών.
Ουμπέρτο Έκο: Από τη σημειωτική στη λογοτεχνία
✒️ Το 1980 στράφηκε στη λογοτεχνία. Έγραψε το μυθιστόρημα «Το Όνομα του Ρόδου», ένα από τα κλασικά πλέον, προκαλώντας αίσθηση.
✒️ «Η αφήγηση ήταν πάντα μέσα σε ό,τι έγραφα, ακόμη και στα δοκίμια και τις μελέτες. Μου άρεσε πάντα να εξιστορώ. Έλεγα ανέκδοτα, έλεγα παραμύθια στα παιδιά μου. Μέχρι που κάποια στιγμή τα παιδιά μεγάλωσαν για να ακούν παραμύθια. Και τότε άρχισαν να γράφω τις ιστορίες μου. Βέβαια, αν έχεις αναγνωριστεί, έχεις γράψει 50 θεωρητικά βιβλία, που έχουν μεταφραστεί σε Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά… έχεις πανεπιστημιακή καριέρα, τι άλλο να κάνεις τότε; Ή πας στην Αφρική και γίνεσαι έμπορος όπλων ή το σκας με μια Κουβανή χορεύτρια ή γράφεις μυθιστορήματα» είχε δηλώσει σε μια συνέντευξή του.
✒️ Πότε και πώς αποφάσισε να γράψει λογοτεχνία, όμως; «Είναι μια ερώτηση μάλλον εκνευριστική και αν θέλω να απαντήσω με μια πρόκληση, θα έλεγα ότι είναι όπως όταν σου έρχεται η ανάγκη να ουρήσεις. Το αισθάνεσαι και τότε τρέχεις στην τουαλέτα» είχε πει με το γνωστό καυστικό χιούμορ του. Παρά ταύτα, είχε αποκαλύψει: «Ήταν όταν ένα φιλικό πρόσωπο που είχε έναν μικρό εκδοτικό οίκο μου είπε ότι είχε την ιδέα να εκδώσει διηγήματα αστυνομικού, ας το πούμε, περιεχομένου όμως να μην τα γράψουν λογοτέχνες, αλλά προσωπικότητες από άλλους τομείς, όπως η φιλοσοφία για παράδειγμα. Μου το πρότεινε, λοιπόν, και απάντησα αρνητικά. Είπα ότι μια τέτοια ιστορία εγώ θα την έγραφα σε 500 σελίδες και θα διαδραματιζόταν σε ένα μεσαιωνικό μοναστήρι. Το φιλικό μου πρόσωπο είπε: “Οk, όχι”. Κι όταν γύρισα σπίτι άρχισα να γράφω μια λίστα με ονόματα μοναχών… Φαντάζομαι ότι η ιδέα θα κυκλοφορούσε μέσα μου ασυνείδητα καιρό νωρίτερα».
✒️ Για το «Όνομα του Ρόδου», όπως έχει δηλώσει ο ίδιος, δεν χρειάστηκε χρόνο για έρευνα, όπως στα επόμενα βιβλία του, καθώς γνώριζε τον μεσαίωνα πολύ κάλα. Είχε πει ότι συνήθως χρειαζόταν τουλάχιστον δύο χρόνια για έρευνα ώστε να δημιουργήσει έναν κόσμο, μέσα στον οποίο οι ήρωές του θα μπορούν να κινούνται άνετα. Σύμφωνα με τον ίδιο, οι συγγραφείς απλά θέτουν κάποιες αφετηρίες και οι ίδιοι οι ήρωες καθορίζουν την πλοκή και εξελίσσουν την ιστορία. Ο ίδιος για να ακολουθήσει αυτήν την ιστορία χρειαζόταν κατά μέσο όρο 6 χρόνια.
Εν αρχή είναι η εικόνα
✒️ Ο Ουμπέρτο Έκο χρειαζόταν εικόνες για να δημιουργήσει τον κόσμο μέσα στον οποίο θα «ζούσαν» οι λογοτεχνικοί ήρωές του. Για το «Όνομα του Ρόδου» είχε σχεδιάζει τα πρόσωπα των μοναχών, καθώς και 50 διαφορετικούς λαβυρίνθους βάσει συγγραμμάτων. Για το «Νησί της προηγούμενης ημέρας» είχε σχεδιάσει με κάθε λεπτομέρεια το πλοίο μέσα στο οποίο εξελίσσεται το μυθιστόρημα. Ήθελε να ξέρει πώς θα κινούνταν οι ήρωές του μέσα στους χώρους αυτούς.
✒️ Εικόνες ήταν και η πηγή έμπνευσής του, η δική του αφετηρία για τα μυθιστορήματά του. Για το «Νησί της προηγούμενης ημέρας» ήταν ρολόγια που έδειχναν την ώρα σε διαφορετικά σημεία της Γης. Για το «Όνομα του Ρόδου» ήταν η εικόνα ενός μοναχού που δηλητηριάστηκε την ώρα που διάβαζε ένα βιβλίο. Για το αγαπημένο του βιβλίο, το «Εκκρεμές του Φουκώ» υπήρξαν δύο εικόνες: «Το Εκκρεμές ξεκίνησε με δύο εικόνες. Μία το εκκρεμές που είχα δει στο Παρίσι σε ηλικία 20 ετών και η δεύτερη ένα παιδί που έπαιζε τρομπέτα σε ένα νεκροταφείο. Α! σκέφτηκα, θα γράψω ένα βιβλίο που θα ξεκινάει με την μία εικόνα και θα τελειώνει με την άλλη. Το τι θα γράψω ενδιάμεσα χρειάστηκε 8 χρόνια. Σταδιακά κατάλαβα όμως ότι για να γράψεις ένα μυθιστόρημα πρέπει να ξεκινήσεις με μια εικόνα. Εγώ τουλάχιστον».
✒️ Μπορεί να αγαπούσε το «Εκκρεμές του Φουκώ» ως το καλύτερο μυθιστόρημά του, ωστόσο το «Όνομα του Ρόδου» ήταν η μεγαλύτερη εμπορική επιτυχία του. Όταν είχε ερωτηθεί σχετικά, είχε δηλώσει: «Δεν μπορείς να ξεφύγεις από την μεγαλύτερη επιτυχία σου. Εκτός κι αν έρθει στο τέλος. Αν έρθει στην αρχή, είσαι καταδικασμένος να μιλάς μια ζωή για αυτό, όπως εγώ για το “Όνομα του Ρόδου”».
✒️ To «Όνομα του Ρόδου» εκτός από λογοτεχνικό best seller έγινε και ταινία (1986) με τους Σον Κόνερι και Κρίστιαν Σλέιτερ που σημείωσε μεγάλη επιτυχία.
Το μυστήριο, η φιλοσοφία και ο Ντάν Μπράουν
✒️ Πέραν όμως της καταιγιστικής αστυνομικής πλοκής και του μυστηρίου που εκτυλίσσεται στο μεσαιωνικό μοναστήρι, το «Όνομα του Ρόδου» έχει παράλληλα ένα φιλοσοφικό υπόστρωμα: την αναζήτηση της αλήθειας. Στο ίδιο μοτίβο, το «Εκκρεμές του Φουκώ», αποτελεί μια εξερεύνηση μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας. Αν και ως πρώτη ύλη έχει θεωρίες συνωμοσίας, εν τούτοις δεν τις «πιστεύει» όπως για παράδειγμα ο Νταν Μπράουν στα δικά του μυθιστορήματα.
✒️ Το «Εκκρεμές του Φουκώ» έχει χαρακτηριστεί ως «Ο κώδικας Ντα Βίντσι του σκεπτόμενου ανθρώπου». Το μυθιστόρημα του Έκο, το οποίο προηγείται του “φαινομένου” Μπράουν τουλάχιστον κατά μία δεκαετία, ομοίως ασχολείται με τους Ναΐτες, πολύπλοκες συνωμοσίες, μυστικούς κώδικες και περιλαμβάνει ένα κυνηγητό γύρω από τα μνημεία του Παρισιού. Αυτό όμως το κάνει από μια πολύ περισσότερο κριτική σκοπιά: Είναι περισσότερο μια σάτιρα επί της ματαιοπονίας των θεωριών συνωμοσίας και αυτών που τις πιστεύουν αντί για απόπειρα ενίσχυσης τέτοιων πεποιθήσεων.
✒️ Όταν ρωτήθηκε αν διάβασε το μυθιστόρημα του Μπράουν, ο Έκο απάντησε: «Ήμουν υποχρεωμένος να το διαβάσω, γιατί όλοι με ρωτούσαν γι’ αυτό. Η απάντησή μου είναι ότι ο Νταν Μπράουν είναι ένας από τους χαρακτήρες μου στο “Εκκρεμές του Φουκώ”. Το βιβλίο πραγματεύεται άτομα που αρχίζουν να πιστεύουν σε αποκρυφιστικό υλικό.»
✒️
Πέρα από τα όσα διαβάσατε παραπάνω, σήμερα, θα σας γράψω για κάτι που λίγοι -ίσως- γνωρίζετε. Την επίσκεψη του στο Άγιο Όρος
(Εκτός από αυτά που θα σας γράψω, υπάρχει φωτογραφικό υλικό που προσπάθησα να σας μεταφέρω όσο καλύτερα μπορούσα, ελπίζω να το απολαύσετε.)
✒️ Ο Ουμπέρτο Έκο, εκτός από φιλόσοφος, συγγραφέας και διακεκριμένος καθηγητής, έχει χαρακτηριστεί ως «μεγάλος δάσκαλος» και «ιδανικός συνομιλητής».
✒️ Σταθμός στην καριέρα του υπήρξε το «Όνομα του Ρόδου», ένα μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε το 1980, όταν ο Έκο συμπλήρωνε το 50ο έτος της ηλικίας του. Ακολούθησε το «Εκκρεμές του Φουκώ» και μια σειρά από άλλα μυθιστορήματα που αγαπήθηκαν πολύ από το αναγνωστικό κοινό.
✒️ Μιλούσε πέντε ξένες γλώσσες, λατινικά και άψογα αρχαία ελληνικά Η Ελλάδα στη ζωή του συγγραφέα είχε ξεχωριστή θέση. Τη θεωρούσε αφετηρία όλων των πολιτισμών.
✒️ Θαύμαζε την κουλτούρα, την ιστορία της και ήταν λάτρης του Αριστοτέλη. Το 1988 ήταν η χρονιά που κυκλοφόρησε το «Εκκρεμές του Φουκώ».
✒️ Λίγες μέρες πριν από την έκδοση του βιβλίου, ο Ουμπέρτο Έκο βρέθηκε στην Ελλάδα και συγκεκριμένα στο Άγιον Όρος. Επισκέφθηκε την Ιερά Μεγίστη Μονή Βατοπεδίου και τη βιβλιοθήκη της, όπου φυλάσσεται ο κώδικας «Γεωγραφία Κλαύδιου Πτολεμαίου», ένα από τα σπανιότερα χειρόγραφα παγκοσμίως, που χρονολογείται στα τέλη του 13ου με αρχές του 14ου αιώνα.
Ο καλαμπουρτζής … «φαρμακόγλωσσος» Έκο
✒️ Ο δημοσιογράφος Θόδωρος Ιωαννίδης από τη Θεσσαλονίκη, υπήρξε στενός φίλος και συνεργάτης του Ουμπέρτο Έκο για πολλά χρόνια.
✒️ Μέσα από τις δικές του περιγραφές αναδείχθηκε και ο «φίλος Ουμπέρτο». Αποκαλύπτει λοιπόν ότι ήταν αθυρόστομος, μέγας φαγάς και φοβερός πότης.
✒️ Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του στη Χαλκιδική, επισκέφτηκε το άγαλμα του φιλόσοφου Αριστοτέλη, στα Στάγειρα. Είχε την ανάγκη να απομονωθεί και να μη συζητάει καθόλου για βιβλία, εκδόσεις και συγγραφείς. Μέχρι που έπεσε στα χέρια του το δημοσίευμα μιας εφημερίδας που αποκάλυπτε ουσιαστικά το περιεχόμενο του βιβλίου που επρόκειτο να εκδοθεί.
✒️ Το δημοσίευμα της ιταλικής εφημερίδας, έβριθε από ανακρίβειες και ψευδείς ειδήσεις. Υπεύθυνος της «διαρροής» ήταν ένας φίλος του συγγραφέα, λόγιος και δοκιμιογράφος, μια πασίγνωστη προσωπικότητα της Ιταλίας, ο Oreste del Buono.
✒️ Αν και ζήτησε συγνώμη, δήλωσε πως δεν μπορούσε να αντισταθεί στον πειρασμό και έτσι αποκάλυψε τα «ελάχιστα» πράγματα που γνώριζε για το μυθιστόρημα. Η είδηση «κατρακύλησε» σε όλα τα μέσα. Εφημερίδες, ραδιόφωνα και τηλεοράσεις ασχολούνταν με το «Εκκρεμές».
✒️ Το γεγονός τάραξε τον Ουμπέρτο Έκο και κατέστρεψε μια και καλή το κλίμα ηρεμίας που ήθελε για να απολαύσει το ταξίδι του. Αναπόφευκτα έγινε το επίκεντρο μιας ατελείωτης συζήτησης, παρά τις φιλότιμες προσπάθειες να τις αποφύγει.
✒️ Η στιγμή που επισκέφτηκε το μοναστήρι της Σιμωνόπετρας ήταν καθοριστική, αφού ίσως για πρώτη φορά μετά το ατυχές συμβάν, ένιωσε πραγματική ηρεμία.
✒️ Όπως περιέγραψε ο Θόδωρος Ιωαννίδης, που ήταν παρών στο ταξίδι, «φλυαρούσε» με τους μοναχούς σε ένα περιβάλλον ιδανικό.
✒️ Κουβέντες που ξεκίνησαν από το αλάθητο του πάπα και κατέληξαν στο Μάη του ’68. Κάπου εκεί, ξεπρόβαλε και ένα θέμα που γοήτευε τον συγγραφέα. Οι αιρέσεις. Έτσι, αυθόρμητα αποκάλυψε εκείνη τη στιγμή πως στο νέο του βιβλίο, υπάρχουν αρκετές σελίδες αφιερωμένες σε αυτό το θέμα.
✒️ φιγούρα που εντυπωσίασε τον Έκο ήταν του μοναχού Ελισαίου, στη Μονή Ιβήρων. Ήταν πολύ νέος, σοβαρός και είχε μελετήσει τους Λατίνους εκκλησιαστικούς συγγραφείς. Εντυπωσίασε με τη σεμνότητα και την ηρεμία του.
✒️ Εκεί δοκίμασαν ρακί – το αγαπημένο ποτό του Έκο-. Οι μοναχοί το έφτιαχναν, αλλά όπως τους αποκάλυψαν δεν το δοκίμαζαν για να μην αλλοιωθεί η σκέψη τους.
✒️ Με αφορμή τον θάνατο του Ουμπέρτο Έκο, ο φίλος του Θόδωρος Ιωαννίδης, θέλησε να μοιραστεί ένα περιστατικό που έλαβε χώρα το 2006:
“Το σωτήριον έτος 2006 κυκλοφόρησε ένα μικροσκοπικό βιβλιαράκι του γεμάτο λογοπαίγνια: ομώνυμα, ομόφωνα, παλίνδρομα και πάει λέγοντας. Αρκεί ένα μικρό παράδειγμα. Η λέξη arepo που όταν τη διαβάζουμε από το τέλος προς την αρχή, γίνεται opera.
Όταν το διάβασα, είχα την ευκαιρία να τον «νικήσω» για πρώτη και τελευταία φορά. Του έστειλα λοιπόν το δικό μας «ΝΙΨΟΝ ΑΝΟΜΗΜΑΤΑ ΜΗ ΜΟΝΑΝ ΟΨΙΝ»
✒️ Η αντίδρασή του ήταν εκκωφαντική. Στο τηλέφωνο ούρλιαξε χαρούμενος:
– Non lo sapevo! Δεν το ήξερα!
✒️ Τέλος, όπως και όλοι οι Ιταλοί, ο Ουμπέρτο δεν χώνευε τους Γερμανούς. Δικαίωμά του, παρά το γεγονός ότι το Umberto είναι όνομα γερμανικό και σημαίνει γίγαντας λαμπερός. Και παρά το ότι ήταν παντρεμένος επί δεκαετίες και μέχρι το τέλος με την Ρενάτε, μία Γερμανίδα που αγάπησε πολύ.
✒️ Κι όσο για το Eco (Ηχώ), έδινε στους φίλους του την ευκαιρία να του λένε ότι είναι ένας πολυλογάς που απαντάει πάντοτε ή ένας εγωιστής που θέλει πάντοτε να έχει την τελευταία λέξη…”
* Οι πληροφορίες και το παρακάτω φωτογραφικό υλικό αντλήθηκαν από το voria.gr και από το περιοδικό “Το Τέταρτο”, τεύχος 33, έτος 1988, όπου το υπογράφει ο δημοσιογράφος και στενός φίλος του Ουμπέρτο Έκο, Θεόδωρος Ιωαννίδης.
Επιμέλεια για Βιβλίων Ορίζοντες: Καλλιόπη Γιακουμή – Κουγιώνη
678
124
20