Σέλμα Λάγκερλεφ: η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας

Στις 10 Δεκεμβρίου 1909, η Σέλμα Λάγκερλεφ, η πένα που «γέννησε» τον Νιλς Χόλγκερσον, έγινε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Εμπνευσμένη από τη σουηδική γη και ζώντας με πάθος τους κρυφούς σαπφικούς της έρωτες, ύφανε τη φαντασία με την αλήθεια, αφήνοντας πίσω της μια αιώνια παρακαταθήκη.

Σε έναν λόφο γεμάτο από τη γλυκιά μυρωδιά της σουηδικής υπαίθρου, γεννήθηκε το 1858 η Σέλμα Λάγκερλεφ, μια γυναίκα που θα άλλαζε για πάντα την παιδική λογοτεχνία. Στην αγκαλιά της Μορμπάκα, του αρχοντικού που περιτριγυριζόταν από δάση και λίμνες που καθρέφτιζαν τον ουρανό, έμαθε να παρατηρεί τον κόσμο με μάτια γεμάτα θαυμασμό και να αφουγκράζεται τις ιστορίες που κρύβονταν στους ψιθύρους του ανέμου.

Στις 10 Δεκεμβρίου 1909, η φωνή της αναγνωρίστηκε παγκοσμίως, όταν έγινε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η αναγνώριση αυτή ήταν περισσότερο από μια επιβράβευση· ήταν μια απόδειξη ότι οι λέξεις της μπορούσαν να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα.

Νοσταλγία για τη σουηδική γη

Τα παιδικά της χρόνια στη Μορμπάκα υπήρξαν ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης για την Σέλμα Λάγκερλεφ. Εκεί, μέσα στις σκιές των δέντρων και τους θρύλους της περιοχής, η Σέλμα άκουγε ιστορίες γεμάτες μαγεία και μυστήριο, ιστορίες που έδεναν το φαντασιακό με το ανθρώπινο. Αυτές οι αφηγήσεις έγιναν η βάση της δικής της τέχνης: μια τέχνη που μπορούσε να αναστήσει έναν κόσμο ξεχασμένο, αλλά ποτέ χαμένο.

Ο Νιλς Χόλγκερσον ήταν ήρωας μιας από τις πιο επιτυχημένες παιδικές σειρές που προβαλλόταν στην ελληνική τηλεόραση τη δεκαετία του ΄80. 

Το 14χρονο αγόρι που πετούσε πιασμένο από τον λαιμό μιας χήνας και μιλούσε την ίδια γλώσσα με τα ζώα, ερχόταν κάθε εβδομάδα στις τηλεοπτικές οθόνες και μέσα από τις περιπέτειές του έδειχνε την καθημερινότητα των ζώων και των πουλιών μαθαίνοντας τα παιδιά να αγαπούν όλα τα πλάσματα της Γης.

Η σειρά βασίστηκε σε βιβλίο που έγραψε το 1906 η Σουηδέζα δασκάλα και συγγραφέας Σέλμα Λάγκερλεφ, μετά από παραγγελία του Συνδέσμου Δασκάλων. Της είχε ζητηθεί να γράψει ένα βιβλίο γεωγραφίας για τα παιδιά. Η Λάγκερλεφ εμπνεύστηκε τον Νιλς και οι μαθητές μάθαιναν τη γεωγραφία της χώρας τους με αμείωτο ενδιαφέρον.

 

Η Λάγκερλεφ αφιέρωσε τρία χρόνια, στη μελέτη της ζωής στην ύπαιθρο και στον τρόπο συμπεριφοράς των ζώων και των πουλιών.

Έψαξε και βρήκε άγνωστες έως τότες ιστορίες και θρύλους από διαφορετικές επαρχίες της χώρας της. Αξιοποίησε όσα είχε μάθει, όσα είχε ακούσει από τη γιαγιά της όταν ήταν παιδί και σε συνδυασμό με την αχαλίνωτη φαντασία της έγραψε το “Θαυμαστό ταξίδι του Νιλς Χόλγκερσον”.

Η σειρά ήταν ιαπωνικής παραγωγής και στην Ελλάδα τα 52 ημίωρα επεισόδια προβλήθηκαν μεταγλωττισμένα τη δεκαετία του ΄80.

Η ιστορία επικεντρώνεται γύρω από το Νιλς, ένα 14χρονο κακομαθημένο αγόρι που ζει με τους γονείς του σε αγρόκτημα και του αρέσει να βασανίζει τα ζώα. Μια μέρα η συμπεριφορά του απέναντι σε έναν νάνο είναι τόσο άσχημη που το μικρό πλάσμα για να τον τιμωρήσει τον μεταμορφώνει, τον κάνει μικροκαμωμένο σαν να ήταν νάνος ενώ παράλληλα του δίνει την ικανότητα να συνεννοείται με τα ζώα.

Τα ζώα του αγροκτήματος βλέποντας το παιδί που τόσον καιρό τα ταλαιπωρούσε  αποφασίζουν να πάρουν την εκδίκησή τους. Ενώ ετοιμάζονται να τιμωρήσουν τον μικρόσωμο Νιλς, ο Μάρτιν, μια άσπρη χήνα επιχειρεί να το σκάσει με ένα περαστικό κοπάδι από αγριόχηνες. Ο Νιλς δεν αφήνει την ευκαιρία και προκειμένου να γλιτώσει από τα χέρια των υπολοίπων ζώων πιάνεται από το λαιμό της χήνας και ξεκινά το θαυμαστό του ταξίδι.

Πετώντας πάνω από λίμνες, βουνά, δάση, ποτάμια και πεδιάδες, μαζί με τις αγριόχηνες, μαθαίνει πολλά, όχι μόνο για τα ζώα και για τη φύση, αλλά και για την αξία της ζωής όλων των πλασμάτων που ζουν πάνω στον πλανήτη

Στο βιβλίο ο Νιλς πετάει με τις αγριόχηνες πάνω από όλες τις επαρχίες της Σουηδίας και η συγγραφέας προβάλλει τον φυσικό τρόπο ζωής. Ωστόσο, το βιβλίο επικρίθηκε γιατί στο κεφάλαιο 53, ενώ ο Νιλς πετάει πάνω από μία συγκεκριμένη περιοχή, την επαρχία Halland δεν ενθουσιάζεται και το κοπάδι δεν σταματά.

Τo βιβλίο περιλαμβάνει κι άλλες μικρότερες ιστορίες ανθρώπων που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο επηρεάζονται από τον Νιλς.

Για παράδειγμα περιγράφει τη σκηνή που ένας νεαρός από την επαρχία, ο οποίος ζει στη Στοκχόλμη, νιώθει αποξένωση και μοναξιά.

Κάποια στιγμή σε ένα πάρκο συναντά έναν ηλικιωμένο άνδρα ο οποίος του διηγείται την ιστορία της πόλης, ώστε ο νεαρός και ο αναγνώστης να την γνωρίσουν καλύτερα.

Αργότερα, ο νεαρός ανακαλύπτει ότι ο ηλικιωμένος άνδρας δεν είναι άλλος από τον βασιλιά της Σουηδίας που περπατούσε ινκόγκνιτο στο πάρκο.

Το 1909, μετά την έκδοση του Νιλς Χόλγκερσον, η Σέλμα Λάγκερλεφ έγινε η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας “για τον ευγενή ιδεαλισμό, τη ζωηρή φαντασία και την πνευματική αντίληψη που χαρακτηρίζουν τη γραφή της”.

Το “θαυμαστό ταξίδι του Νιλς Χόλγκερσον” δεν ήταν το πρώτο βιβλίο που είχε γράψει απονεμηθεί το χρυσό μετάλλιο της Σουηδικής Ακαδημίας. Δέκα χρόνια αργότερα έγινε μέλος της. Το πρόσωπό της, αλλά και η φιγούρα του Νιλς πάνω στη χήνα απεικονίζονται σε χαρτονόμισμα της Σουηδίας και σε γραμματόσημα. 

Σαπφικοί έρωτες κι απαγορευμένη ελευθερία

Στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν η Σέλμα Λάγκερλεφ συνάντησε τη Σουηδή συγγραφέα Σοφί Έλκαν, άρχισε να πλέκεται ένας δεσμός που ξεπερνούσε τη φιλία. Οι δύο γυναίκες ανέπτυξαν μια στενή, συναισθηματική σχέση που συνδύαζε τη συνεργασία, τον έρωτα και τον αλληλοθαυμασμό. Η Σοφί υπήρξε όχι μόνο συνοδοιπόρος στη ζωή της, αλλά και αυστηρή κριτικός των έργων της Σέλμα. Η επιρροή της Έλκαν ήταν τόσο ισχυρή που η Λάγκερλεφ συχνά έγραφε για τη σύγκρουση μεταξύ των δικών της λογοτεχνικών οραμάτων και των συμβουλών της Σοφί.

 

Αυτή η σχέση αποτυπώνεται στις επιστολές της Λάγκερλεφ προς την Έλκαν, οι οποίες δημοσιεύθηκαν το 1993 υπό τον τίτλο “Du lär mig att bli fri” (“Μου μαθαίνεις να είμαι ελεύθερη“). Τα γράμματα αυτά είναι γεμάτα από βαθιά νοσταλγία και ένα άγγιγμα αφοσίωσης που δύσκολα κρύβει τον έρωτά τους.

Στη δεκαετία του 1900, η Λάγκερλεφ ανέπτυξε μια εξίσου έντονη σχέση με τη Βάλμποργκ Όλαντερ, δασκάλα και λογοτεχνική σύμβουλο. Η Όλαντερ δεν ήταν μόνο γραμματέας και ατζέντισσά της, αλλά και πηγή πάθους και έμπνευσης. Τα γράμματά τους, δημοσιευμένα το 2006 με τον τίτλο “En riktig författarhustru” (“Μια σωστή σύζυγος συγγραφέως“), μαρτυρούν έναν έρωτα σαρκικό και πνευματικό. Παρότι η Σελμα φρόντισε να καταστρέψει πολλές από τις επιστολές που έκρινε «επικίνδυνες», τα απομεινάρια της αλληλογραφίας τους φέρουν την ειλικρινή θερμότητα και τον ερωτισμό μιας σχέσης που δεν μπορούσε να υπάρξει στο φως.

Η σχέση της Λάγκερλεφ με τη Σοφί Έλκαν και τη Βάλμποργκ Όλαντερ δεν ήταν μόνο προσωπική, αλλά και βαθιά λογοτεχνική. Ο ανταγωνισμός ανάμεσα στην Έλκαν και την Όλαντερ υπογράμμιζε την ένταση και τη μοναδικότητα των δεσμών που είχαν με τη Σέλμα. Και στις δύο περιπτώσεις, οι σχέσεις χαρακτηρίζονταν από βαθιά αγάπη, που δυσκολευόταν να εκφραστεί ανοιχτά λόγω της κοινωνικής πίεσης. Σε μια εποχή που ο έρωτας μεταξύ γυναικών ήταν ταμπού και παράνομος, η Λάγκερλεφ αναγκάστηκε να κρύψει την αλήθεια της. 

Όμως, μέσα από την αλληλογραφία της, διασώζεται ένα πορτρέτο μιας γυναίκας που τόλμησε να διεκδικήσει την ελευθερία του έρωτα και της δημιουργίας, ακόμα και κάτω από το βάρος της κοινωνικής καταπίεσης. Στα γράμματά της, οι εξομολογήσεις της καρδιάς της αντηχούν, σαν ένας μυστικός ύμνος στην ανεξαρτησία της ψυχής.

Η πρώτη γυναίκα που κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας

Στις 10 Δεκεμβρίου 1909, στη χιονισμένη Στοκχόλμη, η Σέλμα Λάγκερλεφ έκανε ένα βήμα που καμία γυναίκα πριν από εκείνη δεν είχε τολμήσει: ανέβηκε στο βάθρο της τελετής απονομής των Βραβείων Νόμπελ για να παραλάβει το Βραβείο Λογοτεχνίας. Το Βασιλικό Σουηδικό Ακαδημαϊκό Ίδρυμα, που μέχρι τότε φάνταζε άβατο για τις γυναίκες, τίμησε το ταλέντο της, το οποίο είχε ήδη κατακτήσει τις καρδιές των αναγνωστών της πατρίδας της και του κόσμου.

Η αίθουσα της Ακαδημίας ήταν κατάμεστη από εκπροσώπους της αριστοκρατίας, επιστήμονες και διανοούμενους. Όλοι περίμεναν να ακούσουν τη Σέλμα, την αγρότισσα από τη Μορμπάκα που είχε κάνει τη σουηδική παράδοση διεθνή υπόθεση. Η στιγμή ήταν γεμάτη ένταση και συγκίνηση: μια γυναίκα που είχε αφιερώσει τη ζωή της στη γραφή βρισκόταν τώρα στο κέντρο του κόσμου, λαμβάνοντας μια αναγνώριση που ξεπερνούσε τα σύνορα της λογοτεχνίας.

Η Λάγκερλεφ, σεμνή και με λόγια γεμάτα ευγνωμοσύνη, μίλησε για την αξία της αφήγησης ως γέφυρας ανάμεσα στους ανθρώπους. Υπενθύμισε ότι η λογοτεχνία δεν ανήκει στους διανοούμενους ή στους ισχυρούς, αλλά στους απλούς ανθρώπους, στους θρύλους που περνούν από γενιά σε γενιά, και στα συναισθήματα που μοιράζεται η ανθρωπότητα.

«Η λογοτεχνία», είπε, «είναι το καταφύγιο των ονείρων μας. Όχι γιατί μας απομακρύνει από την πραγματικότητα, αλλά γιατί μας δείχνει πώς να την κατανοήσουμε καλύτερα».

Η απονομή αυτή δεν ήταν απλώς ένας θρίαμβος για τη Σέλμα Λάγκερλεφ, αλλά και για κάθε γυναίκα που αγωνιζόταν να ακουστεί σε έναν κόσμο ανδροκρατούμενο. Για τη Σουηδία, ήταν μια στιγμή υπερηφάνειας, καθώς μια δική της κόρη γινόταν πρέσβειρα του πολιτισμού της. Για τη Λάγκερλεφ, όμως, ήταν η αρχή μιας νέας εποχής. Το βραβείο της έδωσε τη δυνατότητα να επιστρέψει στη Μορμπάκα, να αγοράσει ξανά την οικογενειακή της περιουσία, η οποία είχε χαθεί λόγω οικονομικών δυσκολιών και να συνεχίσει να γράφει χωρίς την πίεση της επιβίωσης.

Όταν η Λάγκερλεφ απέκτησε ξανά τη Μορμπάκα, δεν ανακαίνισε απλώς ένα παλιό αρχοντικό. Επανέφερε στη ζωή το πνεύμα της παιδικής της ηλικίας. Το σπίτι έγινε μουσείο, μια πύλη στον χρόνο, όπου οι επισκέπτες μπορούν να αγγίξουν τον κόσμο της και να αφουγκραστούν τις ιστορίες που γέμισαν τις μέρες και τις νύχτες της.

Πηγές: Μηχανή του χρόνου & Το Βήμα